اکتشاف و پردازش هوشمند دانش

اکتشاف و پردازش هوشمند دانش

تبیین ابعاد روان‌شناختی اعتماد کارکنان به هوش مصنوعی در محیط کار و پیامدهای آن بر عملکرد شغلی: یک مطالعه نظریه داده‌بنیاد مبتنی بر اسناد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه روانشناسی ،موسسه آموزش عالی زند شیراز، شیراز ،ایران
10.30508/kdip.2026.592053.1188
چکیده
گسترش سریع هوش مصنوعی در محیط‌های کاری، الگوهای تعامل انسان و فناوری را دگرگون کرده است. موفقیت استقرار سامانه‌های هوشمند در سازمان‌ها تنها به قابلیت‌های فنی این فناوری وابسته نیست، بلکه به میزان اعتماد کارکنان به هوش مصنوعی نیز بستگی دارد. اعتماد کارکنان به هوش مصنوعی پدیده‌ای پیچیده و چندبعدی است که ابعاد شناختی، هیجانی، رفتاری و اخلاقی را دربرمی‌گیرد. پژوهش حاضر با هدف تبیین ابعاد روان‌شناختی اعتماد کارکنان به هوش مصنوعی، شناسایی عوامل مؤثر بر شکل‌گیری آن، راهبردهای توسعه اعتماد و پیامدهای آن بر عملکرد شغلی انجام شد. این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش نظریه داده‌بنیاد مبتنی بر اسناد انجام شد. منابع علمی منتشرشده در حوزه اعتماد به هوش مصنوعی، تعامل انسان–هوش مصنوعی، در بازه زمانی 2020 تا 2025 بررسی شد. در مرحله اولیه، 18 مقاله شناسایی گردید. از میان این منابع، 13 مقاله در بازه زمانی 2020 تا 2025 و 5 مقاله پیش از سال 2020 منتشر شده بودند مورد بررسی قرار گرفتند. نتایج تحلیل نشان داد که اعتماد کارکنان به هوش مصنوعی دارای چهار بعد اصلی شامل اعتماد شناختی، اعتماد عاطفی، اعتماد رفتاری و اعتماد اخلاقی است. همچنین عواملی مانند سواد هوش مصنوعی، خودکارآمدی فناورانه، تجربه استفاده از فناوری، دقت و قابلیت اتکای سیستم، حمایت سازمانی و فرهنگ نوآوری به‌عنوان عوامل مؤثر بر شکل‌گیری اعتماد شناسایی شدند. راهبردهای توسعه اعتماد شامل آموزش کارکنان، مشارکت دادن آنان در فرایند استقرار هوش مصنوعی، حفظ عاملیت انسانی، ایجاد امنیت روان‌شناختی و تدوین چارچوب‌های اخلاقی بود. پیامدهای اعتماد نیز شامل بهبود عملکرد شغلی، افزایش بهره‌وری، ارتقای کیفیت تصمیم‌گیری، کاهش مقاومت در برابر فناوری و تقویت نوآوری سازمانی گزارش شد. اعتماد کارکنان به هوش مصنوعی یک سازه صرفاً فناورانه نیست، بلکه فرایندی روان‌شناختی–سازمانی است که از تعامل ویژگی‌های فردی، سازمانی و فناورانه شکل می‌گیرد.
کلیدواژه‌ها